Een gezondheidsvaardige organisatie biedt laagdrempelige zorg en verkleint gezondheidsongelijkheid
Het Fonds Dr. Daniël De Coninck is al langer overtuigd van het belang van gezondheidsvaardigheden. Al snel was duidelijk dat het niet volstaat om individuele burgers gezondheidsgeletterd te maken. Het is ook aan eerstelijnsorganisaties om op dat vlak toegankelijker te worden. Dankzij Het Vlaams Instituut Gezond Leven vzw en Cultures&Santé hebben zij nu de tools in handen om zelf aan de slag te gaan.
Het Fonds wilde eerst in kaart brengen welke initiatieven rond gezondheidsvaardigheden al bestonden bij eerstelijnsorganisaties. Daarom werd er bij Cultures&Santé en Gezond Leven aan de deur geklopt om, via focusgroepen, goede praktijken te verzamelen en te analyseren. Op basis van dit onderzoek ontvingen 18 projecten financiële steun: 8 Franstalige organisaties, begeleid door Cultures&Santé, en 10 Nederlandstalige, ondersteund door de begeleiders van shiftN. Voor de verdere uitrol sloegen de vzw Gezond Leven, de Vlaamse tegenhanger van Cultures&Santé, en shiftN de handen ineen om de eerstelijnsdiensten te begeleiden.
Motivatie
Cultures&Santé en Gezond Leven zijn al een tiental jaar aan de slag met het concept ‘gezondheidsgeletterdheid’ (health literacy), ook al vindt Cultures&Santé dit woord niet zo geschikt. “We hebben ons het hoofd gebroken over het gebruik ervan”, geeft Alexia Brumagne toe. “De term komt overgewaaid uit de Angelsaksische landen en is dan verfranst. Voor een concept dat de aandacht moet vestigen op de toegankelijkheid van informatie leek het ons wat paradoxaal. Toch is het die term geworden.” Gezond Leven kiest voor het begrip ‘gezondheidsvaardigheden’. Maar beiden hebben hetzelfde doel: organisaties stimuleren om zich bewust te worden van gezondheidsvaardigheden en te groeien als gezondheidsvaardige organisatie.
Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden verkeren vaker in slechte gezondheid. Ze belanden vaker in het ziekenhuis en moeten er langer blijven
— Sien De Coninck - vzw Gezond LevenAltijd verder
“Een organisatie die werkt rond gezondheidsvaardigheden”, licht Sien De Coninck van Gezond Leven toe, “is een organisatie die haar informatie en haar dienstverlening zo toegankelijk mogelijk maakt voor haar doelgroepen. Ze kan dit bijvoorbeeld doen met toegankelijke brochures in klare taal, een duidelijke bewegwijzering in het gebouw, transparante communicatie onder medewerkers, participatie van de patiënt, … Veel eerstelijnsorganisaties doen al grote inspanningen, maar we zijn ervan overtuigd dat we nog verder kunnen gaan!”
33%
Waarom is dit zo belangrijk? “Eerst en vooral omdat één derde van de Belgen die 15 jaar en ouder zijn – en dit bij vrouwen (35%) meer dan bij mannen (32%) – beperkte gezondheidsvaardigheden hebben. Dit betekent dat ze moeite hebben om informatie over hun gezondheid te vinden, te begrijpen en zélf toe te passen in hun eigen leven”, stelt Sien De Coninck. Dat is vooral zo in Brussel: 38% tegenover 36% in Wallonië en 29% in Vlaanderen. Mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden verkeren dan ook vaker in slechte gezondheid. Ze belanden vaker in het ziekenhuis en ze moeten er langer blijven. Ze kampen ook regelmatiger met chronische ziekten. Eerstelijnsorganisaties moeten er dus over waken dat hun zorg is aangepast aan elk niveau van gezondheidsvaardigheden.”
Pioniers
Alexia Brumagne gaat nog verder. Volgens haar hinkt de hele bevolking achterop als het op gezondheidsvaardigheden aankomt. Als oorzaken wijst ze naar de snelle evolutie in de medische zorg, de veroudering van de bevolking en de digitale kloof. “Om dit op te vangen moeten eerstelijnsorganisaties hun verantwoordelijkheid nemen door systematisch aan gezondheidsgeletterdheid te werken. Anderhalf jaar lang hebben Cultures&Santé, shiftN en Gezond Leven daarom 18 pioniersorganisaties begeleid, met de steun van het Fonds Dr. Daniël De Coninck. Ze organiseerden intervisies om de moeilijkheden bij organisaties op het spoor te komen en oplossingen te suggereren. We hebben vervolgens de resultaten van die uitwisseling met en tussen de organisaties gebundeld in een rapport. Daarin wordt benadrukt hoe belangrijk het is dat organisaties hierin ondersteund worden. Op basis hiervan heeft de Koning Boudewijnstichting ons groen licht gegeven voor een opleidingsaanbod rond zogeheten organisationele gezondheidsvaardigheden voor eerstelijnsspelers op het terrein.”
Om de digitale kloof, de veroudering van de bevolking en de snelle evolutie in de medische zorg op te vangen, moeten eerstelijnsorganisaties systematisch aan gezondheidsvaardigheden werken
— Alexia Brumagne - Cultures&SantéContext
Gezond Leven en Cultures&Santé hebben op basis van de ervaringen van de pilootprojecten die ze ondersteunden een gratis programma uitgewerkt voor gezondheids- en welzijnsorganisaties in de eerste lijn. “We vonden al snel internationale tools”, zegt Alexia Brumagne, “maar die waren vooral bedoeld voor zeer grote organisaties zoals ziekenhuisnetwerken. In de Belgische context werken we vooral met kleine en middelgrote organisaties, zoals wijkgezondheidscentra, OCMW’s en buurthuizen. We wilden ons hieraan aanpassen. We geven ze de kans om zichzelf te evalueren en zelf te identificeren welke acties ze moeten ontwikkelen of versterken om ‘gezondheidsvaardiger’ te worden, maar ook en vooral om in actie te schieten.”
Allemaal gezondheidsvaardig
Een dergelijk proces leg je niet zomaar op aan een eerstelijnsorganisatie. “Een organisatie die, door gezondheidsvaardiger te zijn, efficiënter gaat werken, doet dat ook omdat haar personeel zo meer voldoening haalt uit het werk”, benadrukt Sien De Coninck. Het is dus essentieel om alle teamleden mee aan boord te krijgen, van de onthaalmedewerker tot het onderhoudspersoneel, de zorgprofessionals, de maatschappelijk werker, de psychologen en andere medewerkers. Een organisatie kan maar het verschil maken als alle medewerkers betrokken zijn.” Dit betekent ook dat een gemeenschappelijke taal nodig is, zodat op alle niveaus van de organisatie de informatie die de patiënt krijgt even helder is. “En dit van bij het onthaal”, zegt Alexia Brumagne. Bezoekers moeten zich meteen begrepen voelen, zelfs als ze hun probleem, maar moeilijk onder woorden kunnen brengen. De manier van hen informeren en oriënteren kan bepalend zijn voor het vervolg van hun traject.”
Breed idee van gezondheid
De volgende stap in het proces is de analyse van de bestaande situatie. “Een organisatie moet zich eerst twee vragen stellen”, meent Alexia Brumagne. “Wat doen we vandaag al goed? En hoe kunnen we nog beter worden? En dit met concrete en realiseerbare ingrepen. De meeste eerstelijnsorganisaties hebben sowieso te weinig tijd en te weinig middelen. Het moet haalbaar blijven – zonder uit het oog te verliezen dat gezond zijn zoveel meer is dan medisch gezond zijn. Ze moeten rekening houden met alle gezondheidsdeterminanten. Voor Cultures&Santé is deze uitgebreide visie op gezondheid essentieel. Informatie over recht op wonen die een impact heeft op de gezondheid, past bijvoorbeeld ook in het concept van gezondheidsvaardigheden.”
Doelgroep
Het programma van Gezond Leven wordt vormgegeven aan de hand van een kompas, dat van partner Cultures&Santé haalt ook inspiratie bij het reizen en gaat onder de naam ‘Cap LSO’. Bij deze twee toolboxen hoort ook een onlinecursus. Maar voordat organisaties met de toolbox(en) aan de slag gaan, moet ook de doelgroep mee zijn. “Hun participatie is onmisbaar in elke fase van het proces”, zegt Sien De Coninck. “In een gezondheidsvaardige organisatie kan participatie op verschillende manieren ingevuld worden. En dat hoeft niet altijd even verregaand of complex te zijn: een organisatie kan bijvoorbeeld enkele patiënten uitnodigen om met hen een fiche in te vullen of feedback te geven op de gekozen acties. Zo kunnen ze zeker zijn dat hun actieplan overeenstemt met de reële behoeften op het terrein.”
Samen
De twee toolboxen, met een verschillende vorm maar gelijkaardige doelstellingen en inhoud, helpen organisaties het concept te ontdekken, een gemeenschappelijke taal te vinden voor het team, en basisvaardigheden te verwerven. “En vooral”, besluit Alexia Brumagne, “geven ze teamleden zin om samen te ijveren voor gezondheidsvaardigheden in hun organisatie. Het belangrijkste is iedereen samenbrengen, naar alle meningen luisteren, verschillende visies met elkaar verzoenen. Om dan samen vooruitgang te boeken.”
Zelf aan de slag?
Hier vind je de ontwikkelde materialen: